16-Werszler.pdf
(
8190 KB
)
Pobierz
Architektura wnętrza i umeblowanie biblioteki opactwa
229
†
PERSPEC
T
IVA
Legnickie Studia
Teologiczno-Historyczne
Rok VIII 2009 Nr 1 (14)
Rafał Werszler
ARCHITEKTURA WNĘTRZA I UMEBLOWANIE
BIBLIOTEKI OPACTWA CYSTERSÓW W KRZESZOWIE
W ŚWIETLE WYDARZEŃ HISTORYCZNYCH
Historia Krzeszowa (Cresobor, Grissobor, Grussow, Krzeszobórz,
Gruszów) koło Kamiennej Góry na Dolnym Śląsku rozpoczyna się w
1242 r. Księżna Anna, wdowa po Henryku Pobożnym, w porozumieniu
z synem Bolesławem Rogatką podarowała tę ziemię benedyktynom z
czeskich Opatovic. Dziś trudno jest stwierdzić czy zakonnicy podczas
niezbyt długiego pobytu (50 lat) posiadali już bibliotekę i skrypto-
rium. Wiadomo natomiast, iż reguła nakazywała im zakładanie książ-
nic. Zazwyczaj lokowano je w zakrystiach po wschodniej stronie ko-
ścioła. Zatem i w Krzeszowie biblioteka mogła być tak usytuowana,
przylegając do krużganka klasztornego. Kiedy Benedyktyni sprzedali
ziemię księciu świdnicko-jaworskiemu Bolkowi I, zabrali ze sobą cały
swój majątek ruchomy, w tym księgozbiór, ówcześnie traktowany na
równi z najcenniejszymi precjozami.
1. Ś
REDNIOWIECZNA
BIBLIOTEKA
CYSTERSÓW
KRZESZOWSKICH
(1296-1426)
Rozwój Krzeszowa nastąpił dzięki księciu świdnicko-jaworskiem
Bolkowi I, który przekazał ziemie zakonowi Cystersów przybyłych
z Henrykowa (1291). Zachowana kronika
1
, pozwala na ustalenie na-
1
Annales Monasterii Grissoviensis Notati
. Krzeszów, poz. 1, 5. Archiwum Państwowe
we Wrocławiu. Annałach krzeszowski należy do najstarszych na Śląsku, czytamy:
R
AFAŁ
W
ERSZLER
230
stępujących ważniejszych historycznych faktów z życia opactwa. Zaś
analizę przekształceń architektonicznych kompleksu cysterskiego w
Krzeszowie przedstawia w swojej publikacji Henryk Dziurla
2
, więc
niniejszy tekst nie porusza tego tematu.
O zasobach pierwszej biblioteki cysterskiej można zaś sądzić, że
przechowywane były w armariach
3
, w zakrystii kościoła. Ten skrzy-
niowy, później skrzyniowo-szafowy mebel biblioteczny, był typowy
dla średniowiecznych rękopiśmiennych książnic zakonnych. Pełnił też
funkcje skarbca. Niestety przykłady średniowiecznego umeblowania
biblioteki krzeszowskiej niezachowany się w żadnej postaci. Można
jedynie rozpatrywać je na podstawie analogii.
W 1425 r. w Konstancji (Czechy) z rozkazu króla Zygmunta Luk-
semburskiego, został skazany na śmierć przywódca religijny Jan Hus,
uważany za heretyka. Po tej egzekucji Ludowe Powstanie objęło tery-
torium całych Czech, w tym również Śląsk
4
. W jego wyniku w 1426 r.
opactwo krzeszowskie zostało splądrowane i częściowo spalone przez
husyckie oddziały wracające spod Kamiennej Góry. Następstwem tych
walk była na Śląsku plaga „rycerzy” rabusiów. Atakowali oni miasta
i drogi. Znany rycerz Jan Kolda spalił Nachod, w 1444 r. Bolków,
a następnie próbował zdobyć Kamienną Górę, zagrażając ponownie
opactwu krzeszowskiemu, do którego mnisi powrócili w 1435 r. i zdo-
łali odrestaurować dopiero w 1454 r.
2. P
ÓŹNOŚREDNIOWIECZNA
BIBLIOTEKA
(1454-1632)
Nowa biblioteka zaczęła powstawać w zmienionej sytuacji, w okre-
sie zanikania dotychczasowego systemu ksiąg wykonywanych meto-
dą rękopiśmienną. Powodował to rozwój europejskiego szkolnictwa
Anno 1292 in vigilia scti Laurentii intravit abbas Theodoricus cum conventu suo
vide licet domino Hugone, Arnoldo, Wilhelmo, Reinbrardo, Sifrido, Nicolao, Alberto,
Henrico, Theodorico, Henrico, Jacobo, Sibano in domum quae vocatur Gratia scte
Marie In Grussow
. Zakonnicy zakupili w 1343 r. wieś Chełmsko Śląskie, a w 1360 r.
Lubawkę. W 1400 r. opactwo posiadało już 42 wsie i 2 miasta.
2
H. D
ZIURLA
.
Krzeszów
. Wrocław 1964.
3
Armaria
– (łac. Armariom „szafa”), szafa do gromadzenia książek i innych przed-
miotów, może być wolnostojąca lub wbudowana w ścianę. Mebel wykorzystywany
także jako skarbiec dla najcenniejszych precjozów. Określenie stosowane od starożyt-
ności do średniowiecza.
Architektura wnętrza i umeblowanie biblioteki opactwa
231
przyklasztornego i powstawanie uniwersytetów, co stwarzało potrzebę
piśmiennictwa i szerszego dostępu do księgozbiorów. By sprostać ro-
snącemu zapotrzebowaniu na czytelnictwo, niektóre europejskie skry-
ptoria
5
klasztorne podejmowały przepisywanie ksiąg pod dyktando,
by nadążyć z zamówieniami na sprzedaż. Dla usprawnienia próbo-
wano także odbijania tekstów, wykorzystując stemple introligator-
rskie. Następnie powstało wiele woluminów wyprodukowanych me-
todą ksylografu (techniką drzeworytniczą). Jednak przełomu dokonał
w 1448 r. Johannes Gutenberg
6
, który wynalazł druk oparty na syste-
mie ruchomej metalowej czcionki typograficznej.
W związku z tym biblioteki europejskie stanęły przed nowym
problemem szybko powiększającego się księgozbioru i sposobu jego
przechowywania oraz udostępniania. Ówczesne skryptoria i biblioteki
klasztorne najczęściej zajmowały wspólne pomieszczenie i posiada-
ły podobne sprzęty. Czy w wyposażeniu biblioteki krzeszowskiego
opactwa były wówczas jeszcze meble pulpitowe, czy już repozytoria
(meble regałowe), brak przekazów. Wiadomo jednak, że Cystersi ślą-
scy byli jednymi z pierwszych propagatorów nowatorskich rozwiązań
w dziedzinie drukarstwa i urządzania bibliotek.
Z okresu późnego średniowiecza architektury Krzeszowa zacho-
wał się tylko fragment wschodniego skrzydła klasztornego, w którym
znajdowała się sala pełniąca prawdopodobnie rolę biblioteki, na co
wskazują niektóre przesłanki. Jak podaje Henryk Dziurla autor mono-
grafiioKrzeszowie„w przyziemiu [jest] gotyckie wnętrze podzielone
na sześć przęseł w dwunawowym układzie o sklepieniach krzyżowo-
żebrowych wspartych na dwóch kolumnach. Posiada ono detal ar-
chitektoniczny pozwalający datować jego powstanie na poł. XV wie-
ku”
7
. Sala współcześnie zwana Rycerską (Fot. 1) została opisana we
4
Podczas wojen husyckich zginęło 70 mnichów. Cystersi w obawie przed grabieżą
ukryli obraz „Matki Bożej Łaskawej” pod podłogą zakrystii, gdzie przeleżał 196 lat.
5
Scriptorium
– (łac.
scribere
pisać), w średniowieczu terminem tym określano pulpit
do pisania i czytania oraz całość warsztatu pisarskiego. W klasztorze było to pomiesz-
czenie, w którym ręcznie przepisywano księgi. Zakonników zajmujących się rękopi-
śmiennictwem nazywano „skryptorami”.
6
Jan Gutenberg, niem. Johannes Gensfleisch zum Gutenberg (ur. ok. 1399, zm. 3
lutego 1468) – złotnik i drukarz moguncki. Niemiecki rzemieślnik, twórca pierwszej
przemysłowej metody druku w Europie.
7
D
ZIURLA
.
Krzeszów.
s. 21.
R
AFAŁ
W
ERSZLER
232
Fot. 1. Sala gotycka współcześnie zw. Rycerską. Charakterystyczny profilpiaskowcowychżeber
sklepienia krzyżowo-żebrowego (obecnie zamalowane w imitację cegieł), z przyciętymi pozio-
mo służkami na wysokości ok. 2 m od pierwotnego gruntu, celem ustawiania pod ścianami
regałów bibliotecznych. Dzisiejsza podłoga jest ok. 0,3 m wyżej. Klasztor w Krzeszowie. Fot.
R. Werszler, 2008.
Fot. 2. Widok na opactwo cystersów
w Krzeszowie wg rysunku Willma-
nna,
Miedzioryt 1678
,
G. Tscherning.
Fot. 3. Wnętrze Biblioteki Ma-
rii Magdaleny we Wrocławiu
z balustradą dzielącą salę na
magazyn i czytelnię.
Miedzio-
ryt 1644
, D. Tscherning.
Architektura wnętrza i umeblowanie biblioteki opactwa
233
wcześniejszej literaturze przedmiotu jako kapitularz. Dziurla słusznie
podważa hipotetyczną funkcję kapitularza, stwierdzając, że pomiesz-
czenie to „nie mogło być kapitularzem, natomiast według ustalonych za-
sad funkcjonowania rozplanowania cysterskich cenobii w średniowie-
czu stanowiło fraternię”
8
. Argumentację tę potwierdzić może fakt lo-
kalizacji kolejnej, klasycystycznej już biblioteki, również we wscho-
dnio-południowym ryzalitowym narożniku nowo wybudowanego
skrzydła klasztornego (1784).
Również za istnieniem biblioteki w zachowanej sali gotyckiej
przemawia także płasko ścięta forma przypór sklepienia krzyżowego.
Piaskowy kamień, dziś zamalowany w imitację cegły, kończy służkę
bez typowego zdobniczego zakończenia występującego w salach re-
prezentacyjnych. Takie ścięcie (na odpowiedniej wysokości ok. 2 m
od naturalnego poziomu podłogi), które możemy porównać m.in. do
gotyckich zazakrystialnych wnętrz biblioteki Joannitów we Wrocła-
wiu, sugeruje przystosowanie do możliwości ustawiania pod ścianami
mebli – szaf lub regałów bibliotecznych. Krzeszowska sala była do-
brze oświetlona i na tyle duża by pomieścić przy ścianach opacki księ-
gozbiór, a jednocześnie służyć za skryptorium.
Zasadnicze zmiany w istnieniu i działaniu bibliotek przyniosła no-
wa ewangelizacja. Wystąpienie Marcina Lutra
9
w 1517 r., dało po-
czątek reformacji, a protestantyzm znalazł dla siebie dogodny grunt
wśród społeczeństwa śląskiego. Kończył się czas sprzyjający rozwo-
jowi katolickich bibliotek klasztornych. Mnisi krzeszowscy pomimo
trudności początkowo potrafilijeszczeutrzymać stabilną sytuację go-
spodarczą. Dowodem były liczne remonty, choć o pracy cystersów na
rzecz rozwoju biblioteki niewiele wiadomo, prócz tego, że pomnaża-
no księgozbiór. Ruchy religijne na Śląsku coraz bardziej niekorzystnie
wpływały także na sytuację w klasztorze
10
, dla której biblioteka nie
8
Fraternia
– (od
frater
– brat), miejsce wspólnej pracy braci zakonników. Z czasem,
gdy w zakonach większą rolę zaczęła odgrywać praca umysłowa od fizycznej,często
tym szczególnym miejscem wspólnej pracy stawało się skryptorium i również biblio-
teka.
9
Marcin Luter (1483-1546), mnich zakonu augustianów, krytycznie oceniający funk-
cjonowanie Kościoła. Profesor uniwersytetu w Erfurdzie i w Wittenberdze. 31 X 1517 r.
wywiesił swoje 95 tez na drzwiach kościoła w Wittenberdze, dając początek refor-
macji.
10
Wyrazem niekorzystnej sytuacji w opactwie było samobójstwo (32.) opata Niko-
lausa VII Ruperti’ego w 1576 r. Luteranizm zataczał coraz większe kręgi w wyniku
Plik z chomika:
kir2010
Inne pliki z tego folderu:
Rocznik Muzeum Papiernictwa t I.pdf
(1151 KB)
16-Werszler.pdf
(8190 KB)
LuzynieckaE_SredniowiecznyKlasztor.pdf
(4626 KB)
Metody identyfikacji fotografii dwuwarstwowych.pdf
(635 KB)
NIENISZCZACE_METODY_BADAN_OBRAZOW_SZTALUGOWYCH_ZA_POMOCA_APA.pdf
(8261 KB)
Inne foldery tego chomika:
Zgłoś jeśli
naruszono regulamin