Polichromia- wielobarwna dekoracja malarska zdobiąca elementy architektoniczne, wnętrza i fasady budowli, również kolorowe farby nałożone na kredowy lub gipsowy grunt, pokrywające powierzchnię rzeźby.
Relief- rzeźba wykonana na płaszczyźnie, która stanowi tło, na ogół przeznaczona do oglądania z jednej strony. Relief dzieli się na wypukły (jeśli kompozycja rzeźbiarska wystaje przed tło) i wklęsły (rzeźbiony w głąb płaszczyzny tła).
Rzeźba sepulkralna- rzeźba dotycząca sfery nekropolitycznej - powiązana ściśle z kultem zmarłych. Rozwinęła się już w czasach starożytnych, w kulturach charakteryzujących się hołdowaniem czci zmarłych, powiązanym z wiarą w "życie po śmierci".
Megalit- neolityczna budowla przeważnie wzniesiona z dużych bloków kamiennych bez zaprawy; zwykle nagrobna, w formie grobu korytarzowego, skrzynkowego lub dolmenu- grobowca zbudowanego z kilku głazów przykrytych płaskim kamieniem. Groby te występowały łącznie z menhirami- pojedynczymi głazami zarytymi pionowo w ziemi; czasem ustawiano menhiry w okrąg z grobem lub ołtarzem pośrodku. Taki okrąg nazywa się kromlechem.
Megaksylon- olbrzymie budowle z drewna.
Perspektywa kulisowa- sposób oddawania głębi obrazu, odkryty już w prehistorii; polega na tym, że elementy dalsze są częściowo zasłonięte przez elementy bliższe. Kompozycja kulisowa przez człowieka pierwotnego często była stosowana razem z kompozycją rzędową; elementy bardziej oddalone są umieszczone wyżej.
Ryt- rysunek wykonany wgłębnie za pomocą jakiegokolwiek ostrego narzędzia (dłuta, rylca, ostrego kamienia) w twardym materiale: metalu, kamieniu, szkle.
Tolos- antyczna budowla kamienna wznoszona na planie koła, nad którą usypywano duży kopiec ziemi; do jej wnętrza prowadził długi, wąski korytarz.
Aspektywa- sposób przedstawiania trójwymiarowej rzeczywistości na płaszczyźnie, ukazanie najbardziej charakterystycznych cech (aspektów) obiektu, bez uwzględnienia ich rzeczywistych proporcji; poszczególne elementy całości, często w różnych ujęciach (od frontu, z boku, od góry, w przekroju), były przedstawiane obok siebie lub tworzyły jedną figurę; np. człowieka przedstawiano jednocześnie z profilu (głowa, nogi) i frontalnie (ramiona).
Kanon egipski- obowiązywał w przedstawianiu postaci ludzkich, ukazywanych zawsze z profilu, z ramionami ujętymi frontalnie.
Hieroglif- najwcześniejszy rodzaj pisma starożytnego Egiptu, obok pisma hieratycznego i demotycznego. Nazwa wywodzi się (podobnie jak nazwa władcy – faraona) z greki i oznacza święte znaki. Ponieważ Grecy nie mogli ich zrozumieć, nie przypuszczali że służą do pisania.
Kanopa- urna o pokrywie rzeźbionej w kształcie ludzkiej głowy, używana do przechowywania usuniętych z ciała wnętrzności zmarłego poddanego mumifikacji.
Kolumna hatorycka- element architektoniczny pełniący rolę konstrukcyjną, dekoracyjną i symboliczną. Jej dolną część tworzy baza, środkową trzon, a wieńczy głowica. Wspiera się na niej belkowanie, a od czasów rzymskich także łuk. Typ kolumny kompozytowej związanej z kultem bogini Hathor. Kolumny te miały kapitele w kształcie jej instrumentu (sistrum), a jego ozdobą były wizerunki twarzy bogini zwrócone na cztery strony świata.
Mastaba- typ grobowca budowanego dla władców, później również dla wielmożów. Mastaba składa się z podziemnej komory grobowej, do której prowadzi pionowy szyb i z części nadziemnej, wznoszącej z suszonej cegły lub kamienia, w kształcie kopca z pochyłymi ścianami o trapezoidalnym przekroju pionowym. W nadziemnej części znajdowały się ślepe wrota- płyta wyobrażająca drzwi, symbolizujące przejście do krainy umarłych. Nad wrotami umieszczano stelę z wyobrażeniem zmarłego.
Perspektywa hieratyczna- sposób przedstawiania postaci, w którym osoby ważniejsze rysowano na wyższym punkcie obrazu i były większe niż pozostałe.
Pismo demotyczne- pismo egipskie powstałe ok. 650 p.n.e. z uproszczonego pisma hieratycznego; pismo używane w życiu codziennym, m.in. do korespondencji.
Portret fajumski- egipski portret sepulkralny występujący między I a IV w., wykonany technika enkaustyczną lub rzadziej temperową na cienkich deseczkach lub płótnie i po zmumifikowaniu ciała nakładany na twarz zmarłego i przywiązywany bandażami. Portret fajumski odtwarzał realistyczne rysy twarzy, ich charakterystycznym szczegółem były szeroko otwarte, pełne ekspresji oczy.
Pylon- kamienna budowla na planie prostokąta, zwężające się ku górze, o lekko pochyłych przednich ścianach zdobionych płaskorzeźbami i napisami, ustawiane w starożytnym Egipcie po obu stronach wejścia do świątyni lub pałacu (dipylony).
Glipytka- sztuka rzeźbienia w kamieniach szlachetnych i półszlachetnych; polega na ich rytowaniu, rżnięciu i grawerowaniu za pomocą rylców, pilników i kółeczek obrotowych przez artystę. Tak ozdobione kamienie to gemmy.
Lamassu- w sztuce asyryjskiej posąg wyobrażający skrzydlatego byka o ludzkiej, brodatej twarzy, czyli tzw. istotę zoomorficzną. Ta monumentalna rzeźba wywodzi się jeszcze z tradycji sumeryjskiej, gdzie byk łączony był z bogiem Księżyca Nanną.
Pismo klinowe- najstarsza na świecie odmiana pisma, powstała na Bliskim Wschodzie, stworzona najprawdopodobniej przez Sumerów ok. 3500 lat p.n.e. Pierwotnie było złożone z przedstawień rysunkowych, które wyobrażały przedmioty albo jeden charakterystyczny ich element, a przy bardziej abstrakcyjnych pojęciach – kompozycje symboliczne. Na początku system był całkowicie ideograficzny (obrazkowy). Każdy znak miał znaczenie podstawowe, do którego dochodziły znaczenia poboczne. Nazwa pochodzi od kształtu znaków odciskanych na glinianych tabliczkach za pomocą kawałka trzciny.
Stela- płyta kamienna z dekoracją rzeźbiarską, przeznaczona do umieszczenia na grobie w pozycji stojącej. Głównym motywem na steli była postać zmarłego przedstawionego samotnie lub w otoczeniu rodziny, najczęściej w scenie pożegnania, uczty czy składania ofiary.
Ziggurat- świątynia w formie wysokiej, czworokątnej, kilkupiętrowej wieży, zwężająca się schodkowo ku górze, z małą kapliczką na szczycie, wznoszona z suszonej cegły.
Idol- marmurowe postaci różnej wielkości i różnym stopniu opracowania detalu - od najprostszych, wręcz prymitywnych form geometrycznych do bardziej złożonych przedstawień ludzi, m.in. muzyków grających na instrumentach.
Megaron- prostokątny budynek o jednym pomieszczeniu, poprzedzony przedsionkiem ujętym (antami; wysunięte na zewnątrz fragmenty ścian bocznych), z płaskim dachem podpieranym przez 4 kolumny, między którymi znajdowało się palenisko, a nad nim otwór w dachu odprowadzający dym i doprowadzający światło.
Ryton- metalowe lub ceramiczne naczynie w kształcie rogu, ozdobione na zwężającym się końcu wyobrażeniem zwierzęcej głowy; ze względu na brak statycznej podstawy nie można go było odłożyć przed opróżnieniem. Używane do picia trunków podczas uczt.
Akant- motyw dekoracyjny i ornamenty, nawiązujący formą do kształtu liści, kwiatów i pędów rośliny akant, rosnącej w krajach śródziemnomorskich.
Akropol- najstarsza i najwyżej położona część miasta, zamknięta osobnymi fortyfikacjami. Początkowo akropol pełnił funkcję obronne, później był ośrodkiem kultu religijnego i reprezentacyjnym centrum władzy.
Akroterion (naszczytnik)- element dekoracyjny w formie palmety, stylizowanych liści akantu, wolut i obelisków. Motywów figuralnych; wieńczył szczyt i narożniki frontonu.
Amazonomachia- w mitologii greckiej walka Amazonek z Grekami. Wyobrażenie o amazonomachii przejawia się w sztukach plastycznych, między innymi w greckim malarstwie wazowym i rzeźbie.
Architraw- epistyl, nadsłupie, część belkowania najniżej położona, w postaci poziomej belki spoczywającej bezpośrednio na głowicach kolumn; dźwiga fryz i gzyms. Pierwotną funkcją architrawu było podtrzymywanie ukrytych za fryzem belek stropowych (występuje we wszystkich porządkach architektonicznych).
Astragal- perełkowanie, ornament w formie rzędu drobnych perełek, porozdzielanych pałeczkami lub poprzecznie ustawionych krążkami; przeważnie zdobił profile architektoniczne.
Attyka- niska ścianka nad gzymsem koronującym budynku, zasłaniająca całkowicie lub częściowo dach; spełnia głownie funkcję dekoracyjne:Baza- podstawa kolumny, filara lub pilastra w formie płyty o profilowanych bokach, spoczywająca na podłożu bezpośrednio lub za pośrednictwem plinty lub cokołu.
Belkowanie- najwyższy poziomy element porządku architektonicznego, spoczywający na podporach; składa się z architrawu, fryzu i gzymsu.
Cella (naos)- główne wnętrze antycznej świątyni, niekiedy przedzielone na trzy nawy, poprzedzone przez pronaos (przedsionek wiodący do celli; miał formę otwartego portyku, osłoniętego z boków antami), w którym stał posąg bóstwa.
Centauromachia- w mitologii greckiej walka centaurów z Lapitami.
Chryzelefantyna- technika rzeźbiarska; polega na okładaniu drewnianego trzonu posągu płytkami z kości słoniowej (w partiach odkrytego ciała), złota blachą (szaty, włosy, ozdoby) i szlachetnymi gatunkami drewna. Technika ta była stosowana głównie w okresie klasycznym sztuki greckiej.
Echinus- dolna część głowicy kolumny, pilastra lub filara, w kształcie okrągłej, spłaszczonej poduszki, umieszczonej między trzonem kolumny i abakusem.
Entazis- lekkie wybrzuszenie trzonu kolumny na ok. 1/3 jego wysokości; stwarza wrażenie uginania się podpory pod ciężarem dźwiganego elementu.
Figura serpentinata- układ kompozycyjny w przedstawianiu pojedynczej postaci lub grupy osób, polegający na spiralnym skręceniu ich wokół własnej osi i nadaniu im formy zbliżonej do wystrzelającego w górę płomienia, charakterystyczny dla sztuki manieryzmu.
Fryz- środkowa część belkowania w postaci poziomego pasa, położona między architrawem a gzymsem.
Gigantomachia-w mitologii greckiej walka bogów olimpijskich z gigantami.
Gzyms- element architektoniczny w formie poziomego, przeważnie profilowanego pasa wysuniętego z lica ścian; zdobi zewnętrzne lub wewnętrzne mury budowli.
Herma- przyścienna podpora lub słup z przedstawieniem głowy Hermesa w kształcie rzeźbionego popiersia lub półpostaci.
Hydria- naczynie służące do czerpania, przenoszenia i przechowywania wody. Charakteryzowało się niską stopką, pękatym brzuścem, wąską szyjką i trzema imadłami (uchwytami). Dwa imadła poziome służyły do podnoszenia naczynia napełnionego wodą, zaś pionowe – do przytrzymywania wazy, niesionej przeważnie na ramieniu lub głowie. Było zdobione malowidłami, często przedstawieniami kobiet przy studni lub tematami mitologicznymi.
Kariatydy- podpory architektoniczne w kształcie stojącej kobiety, dźwigającej na głowie belkowanie lub inny element architektoniczny; pełniły rolę kolumn.
Kontrapost- zasada kompozycyjna polegająca na ustawianiu postaci ludzkiej tak, by ciężar ciała spoczywał na jednej nodze i był równoważony przegięciem tułowia i ramienia.
Kora- posąg dziewczyny w powłóczystej szacie, występujący w archaicznej rzeźbie greckiej jako figura wotywna.
Krater- ceramiczne lub metalowe naczynie do mieszania wody z winem, z niską stopą, wysokim i szerokim brzuścem, rozchylonym wlewem i dwoma imadłami do uchwytu, zdobione ornamentem.
Krepidoma- w architekturze antycznej; podstawa świątyni w formie podium z trzema stopniami biegnącymi dookoła budowli. Wstępowano po nich na stylobat.
Kuros- posąg stojącego nagiego młodzieńca ujętego frontalnie i statycznie, z lewą nogą nieco wysuniętą i opuszczonymi lub lekko zgiętymi w łokciach rękoma, z dłońmi zwiniętymi w pięści.
Lekyt- waza długiej szyjce, dekorowana rysunkiem na białym tle, przedstawiającym zwykle zmarłego i osobę składającą ofiarę.
Meander- ornament ciągły utworzony z linii załamującej się rytmicznie pod kątem prostym.
Metopa- w porządku doryckim; kwadratowa lub prostokątna płyta umieszczana we fryzie między tryglifami, gładka lub zdobiona malowaną albo reliefową dekoracją.
Mimetyzm- kategoria estetyczna występująca w teorii sztuki od czasów starożytnych, oznaczająca naśladowanie natury- jej wyglądu lub siły twórczej, naśladowanie uczuć i przeżyć wewnętrznych modela oraz naśladowanie idei, czyli rzeczywistości pozazmysłowej.
Mit- opowieść o otaczającym ludzkość świecie, opisująca historię bogów, zjawisk paranormalnych, demonów, legendarnych bohaterów oraz historię stworzenia świata i człowieka. Próbowała ona wyjaśnić odwieczne zagadnienia dotyczące bytu ludzkiego, mistyki, życia i śmierci, dobra i zła, jak również istnienie zjawisk przyrody.
Monopteros- typ budowli sakralnej wzniesionej na planie koła i otoczonej kolumnadą podpierającą dach.
Palmeta- motyw dekoracyjny w kształcie stylizowanego liścia palmy o wachlarzowo ułożonych płatkach.
Propyleje- monumentalna, reprezentacyjna brama wejściowa ozdobiona kolumnadą, z jednym lub kilkoma przejściami.
Terakota- drobnoziarnista, wypalona glina; ze względu na odporność na wpływy atmosferyczne używana w budownictwie.
Tryglif (trójwrąb)- pyta w kształcie prostokąta stojącego na krótszym boku, podzielona dwoma pionowymi żłobkami na trzy pola, malowana, umieszczana we fryzie belkowania doryckiego na przemian z metopami.
Tympanon- wewnętrzne pole frontonu, trójkątne lub półkoliste, gładkie lub wypełnione płaskorzeźbą, obramowane gzymsem.
Waza- dość duże, głębokie naczynie różnych kształtów, z szerokim otworem, ceramiczne, kamienne lub metalowe, zdobione, przeważnie przeznaczone do dekoracji.
Wole oko (oeil-de-boeuf)- małe, okrągłe lub owalne okno ujęte w ozdobne obramienie; umieszczone na poddaszu lub w górnej kondygnacji budynku, czasem we wnętrzu jako źródło pośredniego oświetlenia.
Woluta (ślimacznica)- element zdobniczy w kształcie spirali lub zwoju, czasem przybierający formę litery S.
Złoty podział- podział odcinka na dwie części, z których mniejsza pozostaje w takim stosunku do większej, jak większa do całości.
Akwedukt- wodociąg doprowadzający wodę z odległych źródeł do miasta, biegnący pod ziemią, na ziemi lub nad ziemią (zawieszony na arkadach).
Apsyda- w kościele; przybudówka zamykająca prezbiterium, nawę lub ramiona transeptu, o planie półkolistym, półeliptycznym, trójlistnym, trapezoidalnym lub wielobocznym, otwarta do wnętrza, najczęściej sklepiona półkopułą lub nakryta osobnym daszkiem.
Arkada- element architektoniczny złożony z dwóch podpór (kolumn, filarów, słupów) połączonych łukiem.
Horror vacui- tendencja do całkowitego wypełnienia pola zdobionej powierzchni motywami figuralnymi lub ornamentami, bez pozostawienia pustego tła; występuje w dekoracjach rzeźbiarskich, malarskich i w rzemiośle artystycznym.
Inkrustacja- technika zdobnicza polegająca na wykładaniu powierzchni przedmiotów drewnianych drewnem innych gatunków, tworzącym często wzory o motywach geometrycznych, roślinnych lub figuralnych.
Kolumbarium- zbiorowy grobowiec w formie budowli lub sali z niszami na urny z prochami zmarłych.
Porządek kompozytowy- porządek architektoniczny złączony z elementów porządku korynckiego i jońskiego. Cechy: kolumna jest ustawiona na piedestale, górna część głowicy uformowana jest z ustawionych na przekątnych wolut zaczerpniętych z porządku jońskiego, poniżej koszyk z liści akantu.
Porządek toskański- jeden z klasycznych porządków w architekturze. Wykształcił się z porządku doryckiego. Kolumny mają gładkie trzony i opierają się na bazie.
Mauzoleum- monumentalny grobowiec w formie wolno stojącej budowli bogato zdobionej dekoracja architektoniczną i rzeźbiarską.
Mozaika- technika dekoracyjna zaliczana do dziedziny malarstwa monumentalnego; polega na układaniu wzoru lub obrazu z drobnych, różnego kształtu barwnych kostek kamiennych, szklanych i ceramicznych na odpowiednim podłożu (zaprawa wapienna, cement).
Układ antytetyczny- sposób zdobienia, w którym powtarzające się elementy są naprzeciw siebie po obu stronach symetrii.
Megalografia- antyczne malarstwo monumentalne; najczęściej historyczne lub mityczne.
Skiagrafia- światłocień prowadzony do malarstwa greckiego przez Apollodorosa w V w. p.n.e.
Ryparografia- typ malarstwa rodzajowego wprowadzonego w Grecji w okresie hellenistycznym.
Mozaika sztyftowa– mozaika wykonana z małych stożków wypalonej gliny, która pokrywała ściany świątyń w IV tys. p.n.e. w Mezopotamii.
Pektorał- starożytna ozdoba noszona przez faraonów i innych ważnych; była symbolem władzy.
Pszent- złączona korona górnego i dolnego Egiptu.
Skenografia- w starożytnej Grecji malarstwo perspektywiczne; ok. 440 p.n.e. wprowadzone w Atenach przez Agatarchosa.
Terra sigillata– rodzaj rzymskiej ceramiki użytkowej, wytwarzanej od I w. p.n.e.
Bucchero- ceramika etruska wyrabiana w VII-V wieku p.n.e. mająca kolor ciemnoszary lub czarny i silnie błyszczącą powierzchnię.
Stela Narâm-Sîna, króla Akkadu, celebrującego zwycięstwo nad ludem Lullubi z Zagros, 2190 - 2154 pne
Wotywny relief króla Lagash - Ur-Nanshe, 2550–2500 pne, Telloh
Modlący się, alabaster, 2400 pne, Telloh
Hammurabi (1792-1750 BC)
...
Miyawe