Planowanie pracy nauczyciela
B. Niemierko uważa, że dotychczas nauczyciel planując zajęcia dydaktyczne większość swych zabiegów koncentrował na materiale nauczania oraz metodach jego przekazywania.
W obecnej sytuacji nauczyciel powinien uwagę skupić na celach, które mają być osiągnięte przez uczniów i wymaganiach określających poziomy osiągnięcia tych celów. Najwyraźniej tę kwestię obrazuje K. Kruszewski (1995r., za B. Niemierko).
Etapy
Zasięg
Aspekty (wymiary)
I. Planowanie kierunkowe
Rok szkolny, semestr
Cele poznawcze, treści kształcenia, osiągnięcia (nauczyciel ustala jakie jednostki materiału umożliwiają osiągnięcie poszczególnych celów kształcenia)
II. Planowanie wynikowe
Dział programowy, duża jednostka tematyczna
Materiał kształcenia, wymagania programowe (nauczyciel ustala hierarchię wymagań programowych w związku z kolejnymi tematami zajęć, jest to zintegrowane ze skalą stopni szkolnych) – cele szczegółowe
III Planowanie metodyczne najbardziej twórczy składnik warsztatu dydaktycznego nauczyciela
Lekcja, cykl lekcji
Wymagania programowe, tok zajęć (projektowanie przebiegu zajęć dydaktycznych) – cele szczegółowe
planowanie kierunkowe - Roczny plan nauczania
Przygotowania do realizacji zadań dydaktycznych w nowym roku szkolnym nauczyciel rozpoczyna od sporządzenia rocznego planu nauczania, który podaje wykaz jednostek tematycznych odnoszących się do poszczególnych jednostek metodycznych (jedna jednostka tematyczna obejmuje przynajmniej dwie jednostki metodyczne). Podstawę do opracowania planu powinny stanowić podstawa programowa i program odpowiedniego przedmiotu nauki szkolnej, diagnoza wstępna zespołu klasowego (redagowanie narzędzia badawczego np. testu na podstawie, którego klarowne stają się poziomy zaawansowania wiedzy z danej dziedziny nauki). Nauczyciel powinien również zorientować się z kim współpracuje szkoła, jakimi środkami dydaktycznymi dysponuje placówka (czy treści dydaktyczne owych środków są aktualne). Ważną kwestią są również treści programowe szkoły – szczególnie dziedzin wiedzy, z którymi może nauczyciel integrować treści nauczanego przez siebie przedmiotu (korelacja całościowa). Kalendarz roczny szkoły - wynikające z niego przerwy w zajęciach, które wpływają na rozkład godzin poświęconych na dane partie tematyczne, lekcje powtórzeniowe, sprawdzające wiedzę.
Planowanie wynikowe - Okresowy plan nauczania
Cz. Kupisiewicz (1978) wyjaśnia, iż okresowy plan nauczania to uszczegółowienie rocznego planu nauczania, ponieważ zawiera on tematy poszczególnych jednostek metodycznych. Szczególnie są one cenne w sytuacji, gdy w ciągu jednego okresu nauki nastąpiły zmiany w realizacji haseł programowych typu opóźnienia bądź też szybsze tempo przyswajania danych partii materiału. Powinien przyjąć formę planu wynikowego.
Planowanie metodyczne - Plan lekcji
Najważniejsze elementy planu lekcji: temat lekcji, złożone cele dydaktyczne, porządek lekcji (część wstępna – czynności przygotowawcze; część główna – czynności podstawowe; cześć końcowa) . To wszystko wyrażone jest w konspekcie (scenariuszu) lekcji.
Planowanie wynikowe wymaga znajomości zagadnień – operacjonalizacja celów nauczania (kształcenia)
oraz taksonomia celów kształcenia
1. Operacjonalizacja
Cele kształcenia są to świadome z góry oczekiwane, planowe w miarę konkretne efekty edukacji, odnoszą się do pożądanych zmian, które zachodzą w wiedzy, umiejętnościach, zdolnościach, zainteresowaniach uczniów pod wpływem procesu dydaktyczno – wychowawczego.
Cel powinien być określony w taki sposób by można było ustalić stan jego realizacji, aby była możliwość realizacji celu w określony czasie, logiczny, nie zawierający wewnętrznych sprzeczności, rzeczowy, precyzyjny, przedstawiający syntetyczny opis tego, co chcemy osiągnąć, wymierny.
B. Niemierko wyjaśnia, iż „cele formułowane jako kierunki dążeń pedagogicznych nazywamy ogólnymi (wyrażają wymogi programów nauczania), a cele formułowane jako zamierzone osiągnięcia – celami operacyjnymi. (…) Zmiana celów ogólnych na operacyjne nazywamy operacjonalizacją celów. W toku operacjonalizacji cele ogólne ulegają następującym zmianom: sprecyzowaniu (…); uszczegółowieniu (…); konkretyzacji (…); upodmiotowieniu (…).”
Bardzo pomocnym narzędziem, stworzonym przez B Niemierko jest tzw. „recepta” dla nauczycieli nie mających doświadczenia w operacjonalizacji celów.
kolejność czynności
Rodzaj czynności
Krok 1
Napisz cel ogólny.
Krok 2
Wyobraź sobie uczniów, którzy osiągnęli ten cel. Co ich odróżnia od reszty?
Krok 3
Zapisz luźne określenia, opisy zachowań, czynności wyobrażonych uczniów.
Krok 4
Dokonaj selekcji luźnych zapisów (odrzucamy zapisy nie wyrażające czynności, a także zapisy luźno związane z celem ogólnym).
Krok 5
Dokonaj klasyfikacji luźnych zapisów (narzędziem klasyfikacji jest taksonomia celów nauczania).
Krok 6
Sformułuj cele operacyjne (uwzględnij wspólność merytoryczną i bliskość kategorii sformułowanych celów operacyjnych).
Krok 7
Sprawdź operacyjność sformułowanych celów (wyobraź sobie egzamin sprawdzający, czy sformułowane cele operacyjne są osiągnięte).
Krok 8
Sprawdź trafność celów operacyjnych.
Czy na podstawie egzaminu z zakresu celów operacyjnych moglibyśmy podzielić uczniów na osiągających cel ogólny i nie osiągających tego celu? Jeżeli tak, Operacjonalizacja jest poprawna. Jeżeli nie, to cele operacyjne nie składają się na cel główny i kroki 2- 7 należy powtórzyć.
Zasady operacjonalizacji
Cele operacyjne to precyzyjne wyrażenie celów ogólnych, to opis zachowań, jakie mają przejawiać uczniowie po zakończeniu lekcji.
B. Niemierko (1999) uważa, iż nauczyciel, który dokonuje zamiany celów ogólnych na cel operacyjne powinien przestrzegać pewnych zasad:
· Zasada 1 Poszanowanie osobowości wychowanka (nie wolno ignorować prawa ucznia do zajmowanie własnego stanowiska w wielu kwestiach).
· Zasada 2 Umiar w uszczegóławianiu (należy dążyć do tego aby jak najmniejsza liczba celów operacyjnych wyrażała cel główny).
· Zasada 3 Zachowanie celu ogólnego w pamięci (pamiętaj cel główny)
· Zasada 4 Otwartość zbioru celów operacyjnych (życie przynosi możliwość realizacji celu ogólnego w nowy sposób, uczniowie mogą wykazać inicjatywy, dające się wykorzystać do osiągnięcia celów operacyjnych zupełnie nowych).
· Zasada 5 Pełna realizacja celów operacyjnych (nauczyciel nie powinien zakładać sobie wielu, ambitnych celów operacyjnych, a następnie nie podejmować pracy nad osiągnięciem ich przez uczniów)
2. Taksonomia
Cele jako zamierzone osiągnięcia, w programach nauczania bardzo często wymienione są jako cele ogólne, kierunkowe, dlatego niezbędna okazała się operacjonalizacja celów.
Cele operacyjne jednakże wymagały dalszej obróbki m.in. konieczne było dokonanie klasyfikacji hierarchicznej celów nauczania.
B. Niemierko (1999) przedstawił bardzo przejrzystą taksonomię celów nauczania nazywając ją taksonomią ABC, obejmuje ona dwa poziomy:
- „wiadomości” (stąd wyrażenie w...
esawicka