LWÓW. NAKŁADEM B, JABŁOŃSKIEGO I SYNA. 1842, Imprimatur. Lemberg, 30. November 1841. K k. B. R Amt. J. Hank o f f e r. Cisni^to w Pradze czeskiej u Jaua Sjuirnego. POCZET POWIEŚCI. Kweslyja o Wilczy - Dołek. Suplika Pana Amuty. Legenda Klucznicy. Chełm Jajcy. I KWESTYJ1 L> O 3)D2irJ^ 1 cf>&ó\> wKodziło się i dawno one historyją, co w Iłerbnrtowicach przed wiele laty wydarzyła się, umieścić w księdze memoryjałów. Co gdy omieszkali przedniejsi, alic-nawet i Chmielowski ^ człowiek nie złe uczony, w swo- -Q ich Nowych Alenach nie pomieścił, ja, acz żaden Górnicki, jakem słyszał, tak prosta-ckiem piórem opiszę, ku pamiątce tym, którym sie dostanie w rece. Owóz od tego zaczynam nowy ten kapituł: Juzto nie nowina, wioska o kilku panach; stary obyczaj to miał z sobą, iż każde dobre ojczysko, przenosząc się na tamten świat, miało na pilnem baczeniu, iżby puścizna, co zostawia po sobie, równo rozdzieloną została między potomki po mieczu, a ile synów jest, iżby żaden w dziedzictwie nie był skrzywr-dzon; a równa z drugimi otrzymał cząstkę. Temuto zwyczajowi, który dobry jest i chwalebny, cIiocmż nie jedno złe sprawił, przypisać, u wdość Herburtowice do księztwa Zatorskiego należąca, za Bolesławów onych bezehybnie jedne dziedzinę stanowiąca, dzisiaj kilkunastu ma panów i różnego nawet* imienia. AYszystkich tu nm wyleczę, ile że poczet bylbyto za długi Blizkie takie sąsiedztwo, niepewne granice, nif mogły nie stać się powodem do sporów; kłótnie, niezgody i najazdy nie były tam nowiną. Wodziła się szlachta po ziemstwach, grodach i trybunałach, sprowadzała komisyje, rvizyje i nie pomału zatrudniała zacny urząd podkomorski. A był tam pan Jan Bełda, pisał się z Tropią, a pieczętował Pomian e m i dzie-rzał wójtostwo w Herburtowicacli. Pola jego stykały się z polamipana Herburto reskie go, takoż jednej ćwierci wioski dziedzica. Niespokojnego umysłu byłto człowiek ten pan Bełda i pieniaka kawałek. Rad szukał sprzeczki, aby się pieniąc mógł, bo to był żywioł jego; siedząc spokojnie tęskno mu było. Urościł on sobie jakieś'prawo do Wilczo-godoht, tak się nazywało stajanko trzęsawicy, które pan Herburtowski (jako człek gospodarny i zapobiegliwy) wykarczował z pniaka, ubiwszy rowy, wysuszył i nowiznę zasiał o-wsem. Wilczy-dołek, jakem namienił, dotykał się gajówr Bełdowki. I nie rzadko zdarzyło się, że która krówka Bełdowska z przyległego gaju wypadła na to trzęsawisko, gdzie bujniejsza rosła trawka, i pasła się. Na tyra tedy fundamencie gruntował pan Bełda swoje prawo do wspólnego użytkowania Wilczego-dołku. W palestrze będąc czas niejaki, liznął był nieco łaciny i jurysteryi. Zaciągnąwszy W'reszcie rady wr tej mierze od przyjaciela, niejakiego pana Czernego, susceptanta ziemskiego Zatorskiego, którego maxyma była: Melior est conditio possidentis,*) zaczął nasz Bełda dybać na okazyją wywarcia aktu po-sesyi; tym końcem zalecił podstarośeiemu, ażeby Wilczego-dołka nie spuszczał z oka, a skoro owies dojrzeje, dał wiedzenie jemu. Pewnego tedy wieczora, po nakarbowaniu pańszczyzny, wydanych obrokach, pośladach i dyspozycyjach na dziel’ jutrzejszy, odeszła czeladź, jedno podstarości został, z którym pan Bełda długą odbywał konferencyją. *) Toż po polsku: Czyja kosa pierwsza, Tegoż łąka szersza. Dobrze już było na noc, kiedy na podwórcu zaczęła się zbierać gromada, uzbrojona w pałki, kosy, grabie. Wnet przyczołgał się na ganek sam Bel.ła, ile, że dla podagry o lasce chodził, i przy pomocy liajduczka. Na w idok pana uciszył się gwar, odsłonięto głowy baczne nastrojono ucho. Ciekawość tłuszczy, a e wiedzącej jeszcze o zamiarach Beidy, a przeczuwającej coś nadzwyczajnego, posunięta była do wy sokiego stopnia. Bełda, zażywszy tabaki zaczął do zgromadzonych circiter w ten sens: „Jestto prawem opasane boskiem, a ludzkim p>o wszystkiej ziemi adoptowane obyczajem, iż jako głowa do wielkich zamysłów sposobna i stworzona, własną kieruje się imprezą, od innych członków'żadnych nie przyjmując ordymoisuw ; owszem, gdzie swoje wolę obróci, tam obracają się wszystkycli jej piod-danych członków mliliuucyje; tak na podobieństwo tego, dzieje się w królestwach, w obozach , w7 domach i d-wora h. Głowa dworu jest pan; pan przodknje podwładnym, a do I i we czeladzi i poddanych aldmnodują się in- woźnica nadaje kierunek, widząc cel i drogę ku niemu, której kola nie widzą, wszelako idą nią... Macie tedy wiedzieć' moje wolę i wypełnić ją, jak Bóg przykazał, gorliwie, ochoczo i prędko. Me ujmuję ja (hroń Bożej panu Herburtowskiemu jego godności, każdemu, co się godzi; ale wara, niech mi się nie wdziera, niech sobie nie przywłaszcza tego, co nie jego... Krótko nu wiąc : hcosfyja tu o Wilczy-doMc. Niepraktykowaną do tych Czasów zuchwałością poważył się pan Her-burtow.ski uzurpować prawa, którego nić ma, i gospodarzy sobie na ont j trzęsawicy, jakoby we własnem... Hola mospanie ! nie dam sobie grac na nosie, i położę tym butnościom tamę, ażeby tak nie było, jakto mówią : Dozwól kurze w grzędy, pójdzie do arendy... Słyszeliście, wiecie o co kwesfyja, nie o co in- którćj myśl pana zmierzy strony, do tej żyez- lencyje, właśnie jakoby koła wozu, ktarym «»* * nego jedno o Wilczy-dołek, który z dziada, pradziada nuiie.sie patrzy. Mój adwersarz dozwolił sob5e gwałtu, bijąo rowy, karczując pniaki, karezowisko ono zasiewając owsem, niepraktycznego gwałtu się dopuścił, ja przeciwnie, mocnem obwarowany praw em, prostej trzymam się drogi, i mocnym jest jako ów Samson, bo przy prawie, tym filarze własności, stoję. Wy wszyscy , com was tu zgromadził, dopomóżcie urnie pokrzywdzonemu, dopomóżcie, błagam was, pod surowemi karami rozkazuję. Waści, mości podstarości powierzam kierunek całej tćj procedury, a tuszę o pomyślnym tej sprawy sukcesie. Owies już dojrzewa, lnamż/ zaspać gruszki w popicie? i czekac dopóki Herburtowski, usurpałor Wiłczego-dołka, do swojej zwiezie go stodoły, a potem chlubie się będzie przed światem z wygranej. Nie doczekam tego sromu, tej krzywdy, złemu w czas zapobiega- i jac. Ergo, jednem słowem, owies w' pokosy i na w ozy , nie dziejąc na poły, do mojej stodoły7,“ * Y ¦Q Kiedy skończył pan, gromada wykrzyk-nieniem dała oznakę swojej gotowości i ochoty do drogi. Podstarości dosiadł konia, a za nim cała tłuszcza w bezładnym szyku i z nie małą wrzawą bie'dz zaczęła. Bełda posiedziawszy chwilę, gwizdnął w piszczałkę, którą miał na sznurku przy so bie zawieszoną. Wnet pojawił się chłopak i zawiódł pana do izby. Bełda układł się na łożu, pocałował szkajderz i zaczął odmawiać. „Ojcze nasz, któryś jest, świec się imię twoje, bądź wola twoja, jako w niebie tak i na ziemi, chleba naszego powszedniego daj nam dzisiaj, i odpuść nam nasze winy...u „Nie odpuści, nie odpuści winy,“ odpowiedział jakiś głos z izby. Przestraszony panek niepomału, przerwał modlitw ę, natężonem uchem i okiem patrzył, słuchał, czekał. „Panie Fra"Ciszku,“ znowu się odezwał głos, „gdybyście mnie spytali, jabym był wam rzekł : „„Nie czyń bliz'niemu tego, co tobie nie miło ; nawarzycie piwa, a gorzkie wam będzie.““ „Ej bizona miał Jegomość,“ rzekł na to Bełda, rozpoznawszy głos znajomy Jezier-sl iego, szlachcica starego, który na łaskawym chleLie zostawał w jego domu, nibyto szlachcic na respekcie. „Jegomość mnie przestraszył,“ rzecze, „juzem mniemał, że to duch jaki przemawia do mnie.“ „Na złodzieju czapka gore,“ odrzekł szlachcic, „bodaj.o sumienie czyste!“ „Sumienie u mnie czyste, jak tego potrzeba, mam prawo za sobą, i gdy padnie stanąć przed kratą, rozmówię się z panem sąsiadem po łacinie, a potem się pokaże, <pds mellus?“ „Dla tego a wlas'nie,“ rzekł szlachcic, „lepiij było nie obciążając sumienia, wprz»-dy się rozmówić. Herburxow'ski to dobre człe-czysko, nie zamącił nikomu wody. Owóż trzeba było to zdać na compromis; uproszone przyjacioły byliby roztrzygnęli te hcesiyje i rozwiązali, niktby na tem nie szkodował Teraz trudna sprawa, wasze nie wykręcisz się sianem, jakto mówią “za moich czasów była mowa : mule parła idą do czarta, a z_ resztą nie mówisz to przykazanie boskie : Nie pożądaj ani Jconia bliźniego twego, ani osła, ani żadnej rzeczg, litóre jego sąd‘ „Ja też nie pożądam żadnej rzeczy, które jego są, odparł żywo Bełda. „J\ilczy-Uo łek, to moja własność, ergo i zbiór z niego mnie się patrzy.“ „Jeżeli tak jest, rzecze szlachcic, „to pytam sie, czemużto wasze milczkum? czemu po nocy? czemu taką hurmą ubrojoną w pałki i rusznice odbywasz to żniwo? To jest gwałt, gwałt nie chodzi wT sprzęży ze sprawiedliwością. Waścin podstarośei, subjelitum to ladaco, słowem, burda jakich szukać; je mu pozwolić strzelby ? to jedno co szalonemu dac kii do garści. A nuż (czego Boże zachowaj!) wystrzeli i porani kogo, kto będ-_ zie pokutował za to; kto płacił grzywny? jnzei nie ręka, ale głowa, tą głową jesteś waść. Tanie Franciszku! uderzcie się w piersi panie Frańcisku ; ale pacierza daremnie nie mówcie, dzisiaj wasze glosy nie pójdą pod mibiosy.“ Bełdzie przebrała się miarka cierpliwości, zapyrzony od gniewu, zawołał: „Oj do-pckiż tyclr kazań! Jegomość mi się rozgadał szeroce; Jegomość mi się rozpiera bardzo. Kaznodziei nie potrzebuję w moim domu; do kościela z kazaniem; proszę kogo... jaki mi moralista. Nie odstąpię od mego ani piędzią. Słyszał Jegomość, tych persicazyj mam dosyć, bardzo proszę; bo pomimo szacunku, jaki mam dla wieku Wasana, gotowym się zapomnieć, i na to mówiąc rzec: jeżeli się nie podoba Waści, to fora z dwora.“ Starowina zmieszany, me wiedział co na to rzec. „Mniemałem,“ rzecze po chwili, „że rada moja nic pogriewa pana Franciszka, ho widzi Bóg serce ją dyktowało. Ale kiedy tak się rzecz ma, to już milczę.“ ¦ć)' I powiedziawszy dobra noc, poszedł sobie. Bełda ni; bez tego, izby nie był wzruszony ta pokorą staruszka, przykro mu by ło, że tak ostrze ofuknął go; ale pomimo tego zasnął, jak gdyby nigdy nic nie było. Alić ledwie zasnął, jaki« ś w idziadła dziw...
glamdring3