Składniki skorupy: krzem, glin, zelazo, wapn , magnez, sod jądro (nikiel , zelazo) płaszcz (tlen, zelazo , krzem, magnez). Jądre wewnetrzne 6370km , 14g/cm3 ; jadre zewnetrzne 2900km; 10,g/cm3 ; plaszcz 1000km , 4,3g/cm3, 2300 stopni celcjusza , skorupa 80km , 3g/cm3. Ziemia. powierzchnia: 510mln km2 29% lady , 71% morza i oceany. promien równikowy 6378,24km skorupa ziemska: 0,6% objetosci ziemi plaszcz 82% , jadro 17%, 3500km zewnetrzne - plynne (5000-6000 stopni C) wewnetrzne (metale zacgowuja sie jak ciala stale - wysokie cisnienie). Skorupa oceniczna - dno oceanow ; skorupa kontynentalna - lądy.
Skały Magmowe powstaja w wyniku stygniecia magmy wewnetrz Ziemmi (skały magmowe głebinowe (granit sjenit dioryt gabro) na zewnatrz przez lawe (skały magmowe wylewne (porfir kwarcowy , andezyt, bazalat)
Skały osadowe: 1 powstaja w wyniku niszczenia innych skał (starszych) i ich przetransportowania na miejsce depozycji (osadzania) przez wode wiatr lub lod (osadowe okurchowe) 2 w wyniku rozpuszczenia skal starszych i ponownego wytracenia (skały chemiczne) 3 nagromadzenie resztek roslinnych, zwierzcych o roznym stopniu rozkladu na ladach i w morzach (skały organogeniczne). Ponad 90% skal osadowych skorupy ziemskiej składa sie z mułów, iłów , mułowców 63% , piaskowców 18% , wapieni 9%
Skały przeobrażone: powxstaja w glebi skorupy ziemskiej w wyniku działania wysokiego cisnienia i temperatury, czasem czynnikow chemicznych na skały juz istniejace. z magmowych łupki gnejsy , z osadowych 1) ilaste - fyllity , łupki chlorytowe 2) piaskowe - kwarcyty 3) węglanowe - marmury
czynnik geologiczne ksztaltujace i modelujace premiane Ziemii:
1- endogeniczne - wewnetrzne (wulkanizm, trzesienie ziemii , ruchy górotworcze (orogeneza) )
2 egzogeniczne (wietrzenie , grawitacyjne ruchy mas sklanych , erozja, lodowce i ladolody)
Cechy procesow głownych przeciwstawane dzialanie endogeniczne - tworza , konserwuja i przeksztalcaja formy rzezby terenu *egzogeniczne - niszcza i niweluja wzniesienia oraz zasypuja obnizenia materiałów pochodzacych z ich niszczenia.
Procesy endogeniczne Skorupa ziemska (litosfera) podlegala i podlega przemieszczeniom pionowym i poziomym wskutek dzialania sil wewnetrznych.
Diastrofizm - wszystkie procesy powodujace ruchy i odksztalcenia skorupy ziemskiej.
W wyniku dzialania sił wewnetrznych powstaja formy: *planetarne - baseny oceaniczne i cokoły kontynentalna (kontynent+szefl+stok) - strukturalne - wielkie formy (megamorfy np niziny gory) w obrebie kontynentów i basenow oceanicznych.
Ruchy górotwórcze *doprowadzaja do powstania łańcuchów gor fałdowych na skutek działania nacisku skierowanego poziomo (różne hipotezy) *w dobie obecnej - powstawanie młodych gór jest wyjaśnione na podstawie hipotezy przyjmującej ruchy płyt litosfery.
Mechanizmy powstawania gór (wg Olliera , 1987) *kolizja kontynentu z kontynentem (typ himalajski) *kolizja kontynentu z dnnem oceanu, nasuniecie sie kontynentu i subdukcja oceanu typ andyjski) *kolizja kontynentu z dnem oceanicznym, podsuniecie osadów pod kontynent i wyniesienie brzeżnej czesci kontynentu *pogrubienie skorupy ziemskiej w wyniku kolizji płyt.
Subdukcja *proces wciągania lub wypychania jednej płyty litosfery (oceanicznej) pod drugą (oceaniczną lub kontynentalna).
Trzesienie ziemii *drgania skorupy ziemskiej powstałe w wyniku nagłego przemiesczenia mas skalnych * wystepuja na stykach ruchomych plyt litosfery, w strefach subdukcji i kolizji pomiedzy poszczegolnymi plytami Trzesienia wg genezy: *tektoniczne (90%) wywołane ruchami litosfery w strefach granicznych , wzdluż uskoków (najczestsze i najgrozniejsze) *wulkaniczne (7%) - towarzyza gwałtownej erupcji wulkanu lub zapadaniu sie stropów opróżnionych komór magmowych *zapadliskowe (2%) w wyniku zapadania sie stropu jaskini (obszary krasowe) lub podziemnych wyrobisk , topnięcia (antropogeniczne)
Wulkanizm - wydobywanie sie z głebi Ziemii poprzez szczeliny lub otwór centryalnych cieklej lawy , materiałów piroklastycznych (okruchy sklane , bryly, drobiny lawy zastygle w powietrzu) i gazów. Wulkanizm a rzeźba terenu *wulkany typu szczelinowego - lawa spływa dolinami i wypełnia ja (wyrównuje) * wulkany typu centralnego - sypią potężne stożki, które łącząc sie tworza wulkaniczne pasma (Jawa, Kamczatka, Wyspy Japońskie).
Islandia fenomen geologiczny, jedyny ląd przeciety ryftem oceanicznym. Trzesienia rzadko, za to intensywny wulkanizm W ciagu ostatnich 500 lat wulkany wyrzucily ok 350m3 luźnych popiołów i materiałów skalnych ora 50m3 lawy. Wawoz wulkaniczny Eldgja - islandia - ponad 1000 lat temu byla tu szczelina z ktorej wylalo sie 20km3 lawy- najwiecej na ziemii od konca epoki lodowej. Hekla - islandia.
Megamorfy w obrebie kontynentów : *niziny , wyzyny, gory.
Niziny : *od p morza do 300 m n p m. *niziny płaskie równinne *niziny faliste *wys wzglednie do 30m) *niziny pagórkowate (wys wzgledne do 60M)
Wyżyny *pojecie wyzyn nie jest ścisle okreslone *dotychczas kryteria odrozniaja wyzyny od gór nie sa ustalone (zawodza krteria hipsometryczne) * wyzyny znajduja sie na wys do 300 m na p m a nawet 4500-5000 (wyz Tybetanska)
Góry wg kryteria morfologiczne 1. góry pojedyncze o roznych wymiarach np odosobnione stozki wulkaniczne lub masywy gorskie (Harz, Wogezy) 2 ciagi górskie o roznej dlugosci szerokosci i wysokosci
Ciagi gorskie *wały gorskie złozone z maywów grup i grzbietów rozczłonkowanych rowami i kotlinami oraz dolinami np Sudety * łanuchy gorskie (Alpy Karpaty Himalaje Andy) *ciag lancuchow gorskich tego samego wieku - system gorski np alpejski system)
Góry wg hipsometrii *niskie do 500 m (swietokrzyskie)* srednie 500-1500m Beskidy Sudety * wysokie ponad 1500 Tatry Himalaje Kaukaz
Procesy egzogeniczne * cokoly kontynentalne i baseny oceniancze sa modelowane przez sily zewnetzne i dazaze stale do zniszczenia i zrowniania tego co zostalo tworzone przez sily wewnetrzne Procesy egzogeniczne: wietrzenie * grawitacyjjne ruchy mas skalnych *erozja *lodowce i ladolody
Wietrzenie * proces rozpadania sie rozkladu minerlow i skał (fizyczne chemiczne)
W fizyczne - mechaniczne rozdrobnienie skal (na bloki glazy okruchy az po pyl) bez zmian ich skladu chemicznego np gołoborze
Czynniki w fizycznego : *zmiany temp *woda (zmarzanie) *biosfera (dzialalnosc korzeni roslin)
W chemiczne - wywołane przez procesy chemiczne i pod wplywem świata żywego powodujace zmiany w skladzie chemicznym pierwotnych skał gł czynniki w chemicznego: woda (zakwaszenie zwieksza dzialanie) , tlen , dwutlenek wegla
Procesy w chemicznego *hydroliza - rozpuszczenie minerałow głównie krzemianw , glinokrzemianów * hydratacja - przyłączenie wody do mineraów bezwodnych *utlenianie - przy udziale O2 zwiazki prechodza na wyzszy stopien utlenienia *odtlenianie - redukcja *karbonatyzacja (uweglanowienie( - powstawania węglanów np Ca(OH)2 + CO2 > CaCO3 + H2O i kw. węglanów np CaCO3 + H2CO3 > Ca(HCO3)2 (bardziej rozpuszczalnych)
Formy krasowe:
Kras powierzchniowy: *doliny zamkniete *polja *mogoty i turnie krasowe *żłobki krasowe *ospa krasowa *uwały *leje krasowe i rozmycia
Kras podziemny: *jaskinie *studnie i kominy krasowe * kotły i leje zapadliskowe *wywierzyska *formy naciekowe
Doliny zamkniete: -formy wyciete w skalach niekrasowiejacych ale stykajacych sie ze skalami rozpusczajacymi sie -w skalach niekrasowiejacych rzeka przy wspoludziale procesow erozyjnych wycina i formuje normalna doline - gdy wplywa na obszar zbudowany ze skal krasowiejacych gubi swe wody w szczelinach oraz spekaniach i dalej plynie pod ziemia -dolina wycieta w skalach niekrasowiejacych nie ma we przedluzenia i jest zamkniete sciana zbudowana np z wapienia.
Polja -duze kotliny (10-600km2 , glebokosc 100-800m) o wyrównanym dnie, ograniczonym zboczami -dno płaskie wyscielone zyznymi namułami (osad wód zalewajacyh okresowo znaczne powierzchnie polji - przeważnie po roztopach_ - moga byc suche badz wypełnione wodą. W Polsce polja w Niecce Nidziańskiej (skały gipsy)
Mogoty -pagóry krasowe (do 300m) o stromych skałach , bardzo często skalistych, ponacinane żłobkami krasowymi kształty: kopuły, kopy, turnie)
Żłobki krasowe - bruzdy od kilku cm do 2 m glebokosci, kilku do kilkunastu cm szerokosci - woda deszczowa splywajac po wapiennych powierzchniach (spadek 5-80stopni) rozpuszcza skały tworząc bruzd i zagłębienia o przebiegu zgodnym ze spadkiem -pomiedzy żłobkami krasowymi wznosza sie podluzne żebra krasowe o formach ostrych , zaokraglonych lub plaskich...
E55